Modals

Modal fiiller diğer fiillerden çok farklı davranır. İlk özellik: tüm şahıslarda aynı formu kullanır. Present Simple'daki 'he plays' ile 'I play' farkı modal fiillerde yoktur; 'he can' ve 'I can' aynıdır.

İkinci özellik: modal fiilden sonra daima yalın fiil gelir. 'To' almaz. 'She must to leave' yanlıştır; doğrusu 'She must leave'. İki istisna var: 'have to' ve 'ought to' (ikisini de birazdan göreceksin); bunlarda 'to' yapının parçasıdır.

Üçüncü özellik: modal fiiller soru ve olumsuz formlarını kendileri kurar. 'Do' veya 'does' yardımcı fiili almazlar. Soru için modal öne geçer ('Can you swim?'), olumsuz için modalın arkasına 'not' eklenir ('I cannot / can't swim').

Her modal bir veya birden fazla anlam taşır. A2 seviyesinde bilmen gereken temel modalların ana kullanımları aşağıdaki tabloda. Bir modalı hem izin hem olasılık hem yetenek için kullanabiliyor olmak ilk başta karışık gelebilir, ama bağlam genelde doğru anlamı kendiliğinden gösterir.

Can, bir şeyi yapabilme becerisini anlatır. Genel bir yetenek olabilir ('I can speak French'), anlık bir fırsat olabilir ('I can meet you tomorrow'), veya doğal bir olasılık olabilir ('It can get cold at night'). Dikkat: bu olasılık anlamı yalnız genel, tekrar eden durumlar içindir. Belirli bir olay için can kullanılmaz: 'Yarın yağmur yağabilir' cümlesi 'It can rain tomorrow' değil, 'It may rain tomorrow' ya da 'It might rain tomorrow' olur.

Could, can'in geçmiş formudur ve çocukken yapabildiğin şeyler gibi geçmişteki yeteneği anlatır ('I could swim when I was five'). Could ayrıca kibar rica cümlelerinde kullanılır: 'Could you help me?' cümlesi 'Can you help me?' cümlesinden daha nazik tınlar. Üçüncü kullanımı düşük olasılıktır: 'It could rain later' (sonra yağmur yağabilir).

İki yapı da 'zorunluluk' anlatır ama içsel ve dışsal zorunluluk arasında fark vardır. Must, konuşanın kendi kararı, kendi inancı veya güçlü bir tavsiyedir. 'I must finish this tonight' dediğinde seni kimse zorlamıyor; bu kararı sen veriyorsun.

Have to ise dışsal bir zorunluluktur: bir kural, bir durum, başkasının dayattığı bir gereklilik. 'She has to wear a uniform at work' dediğinde kararı kendi vermemiştir; iş yerinin kuralıdır. Günlük İngilizcede 'have to', 'must'tan çok daha sık kullanılır; özellikle olumsuz ve soru formlarında 'must' yerine 'have to' tercih edilir.

Dikkat: have to modal gibi davranır ama soru ve olumsuz formlarında do/does yardımcı fiilini ister. 'Do I have to go?', 'She doesn't have to stay'. Must'ta böyle bir gereklilik yoktur. Bir fark daha var: have to gerçek bir modal değil, normal bir fiil gibi çekilir. Üçüncü tekilde 'has to' olur: 'He has to work on Sundays.' Modallarda böyle bir değişim yoktur.

İstisna: tabela, yönerge ve resmî duyurularda kuralı koyan taraf konuştuğu için must kullanılır: 'Employees must wash their hands.'

Son bir not: must'ın geçmiş zamanı yoktur. Geçmişteki zorunluluk her zaman have to'nun geçmişiyle, 'had to' ile anlatılır: 'I had to work late yesterday.' Olumsuzu 'I didn't have to pay.'

Bu ikisi Türk öğrencilerin sık karıştırdığı bir çifttir çünkü Türkçede ikisi de 'zorunda değil' gibi tercüme edilebilir. Ama İngilizcede anlamları birbirine zıttır.

Mustn't 'yapman yasak' demektir. 'You mustn't smoke here' = sigara içmen kesinlikle yasak, yapmamalısın.

Don't have to ise 'yapmana gerek yok, istersen yap istersen yapma' demektir. 'You don't have to come' = gelmek zorunda değilsin, ama istersen gelebilirsin.

Kısacası mustn't bir kapıyı kapatır, don't have to ise açık bırakır.

Should, bir şeyin yapılmasının iyi bir fikir olduğunu anlatır. Doktor tavsiyesi, anne nasihati, arkadaş önerisi. Zorunluluk değildir, sadece tavsiye ve beklentidir: 'You should rest more' = dinlensen iyi olur, ama karar sende.

Shouldn't ise olumsuz tavsiyedir: 'He shouldn't eat so much sugar' = bu kadar şeker yemese iyi olur.

Ought to, should ile hemen hemen aynı anlama gelir ama biraz daha formal tınlar ve günlük konuşmada daha az kullanılır.

May, orta olasılık anlamında kullanılır: 'It may rain tomorrow' = yarın yağmur yağma ihtimali var, belirsiz ama mantıklı bir olasılık. Ayrıca formal bir şekilde izin isterken de may kullanılır: 'May I come in?' = 'İçeri girebilir miyim?'; bu, aynı sorunun daha kibar hâlidir. İzin isterken can, could ve may'in üçü de kullanılır; fark kibarlık derecesidir. Arkadaşına 'Can I borrow your pen?' dersin, tanımadığın birine ya da öğretmenine 'May I borrow your pen?'. İkisi de doğrudur, may daha resmîdir.

Might, daha düşük bir olasılık ifade eder. 'I might be late' = gecikme ihtimalim var, ama büyük değil. Günlük konuşmada may ve might birbirinin yerine sık sık kullanılır ve genelde aynı cümlede ikisi de doğrudur. Ama bir ipucu: eğer büyük bir olasılıktan bahsediyorsan may'i, küçük bir ihtimalden söz ediyorsan might'ı tercih et.

Sık karıştırılan bir kullanım: 'may not' ve 'might not'. Olasılık anlamında 'olmayabilir' demektir: 'It may not rain tomorrow' = yarın yağmayabilir. Ama izin anlamındaki 'may not' resmî bir yasaktır: 'You may not use your phone in the exam' = sınavda telefonunu kullanamazsın. 'Might not' ise yalnızca olasılık bildirir, yasak anlamı taşımaz.

Modallar sadece bildirim cümleleri için değil, nazikçe bir şey istemek veya teklif etmek için de kullanılır. Rica cümlelerinde 'Can you…?', 'Could you…?', 'Would you…?' en yaygın yapılardır. 'Can you' samimi, 'Could you' daha ölçülü, 'Would you' en nazik tonu verir.

Teklif etmek için 'Shall I…?', 'Can I…?', 'Would you like…?' kullanılır. 'Shall I open the window?' = 'Pencereyi açayım mı?'