İngilizce Telaffuz Nasıl Geliştirilir? Türkçe Konuşanlar İçin 9 Zor Ses ve Gölge Tekrar
vodid ekibiYayın: 5 dakikalık okuma
Kısa cevap
Telaffuzunu geliştirmek için Türkçede olmayan sesleri tanı ve kısa kayıtları gölge tekrarla çalış. Bir araştırmada 8 hafta boyunca haftada en az 4 kez, her seferinde en az 10 dakika gölge tekrar yapan öğrencilerin konuşması dinleyicilere daha anlaşılır ve daha akıcı geldi (Foote ve McDonough, 2017). Gölge tekrar, bir kaydı dinlerken konuşmacıyla neredeyse aynı anda tekrar etmektir.
İngilizce telaffuz Türkçe konuşanlar için iki nedenle zor. Birincisi, İngilizcede Türkçede hiç olmayan sesler var. İkincisi, İngilizce yazıldığı gibi okunmuyor. Türkçede ise neredeyse her harf yazıldığı gibi okunur.
Bu yazıda önce hedefini netleştireceğiz. Sonra Türkçede olmadığı ya da farklı kullanıldığı için zorlanabileceğin 9 sesi örnek sözcükleriyle göreceksin. En sonda da günde 10 dakikalık gölge tekrar yöntemini adım adım bulacaksın.
Hedefin ne olmalı: aksansız mı, anlaşılır mı?
Çoğu kişi telaffuz çalışırken "aksansız" konuşmayı hedefler. Bir araştırma ise başka bir şeye dikkat çekiyor: karşındakinin seni zorlanmadan anlaması.
Munro ve Derwing 1995'te bu iki şeyi ayrı ayrı ölçtü. Anadili İngilizce olan 18 dinleyici, İngilizce öğrenen 10 kişinin konuşmalarını dinledi. Dinleyiciler bazı konuşmacıların aksanını çok belirgin buldu ama aynı konuşmaları çoğu zaman rahatça anladı. Araştırmacıların vardığı sonuç şu: belirgin bir yabancı aksan, konuşmanın anlaşılmasını mutlaka zorlaştırmaz.
Bu bilgi sana zaman kazandırır. Amacın anlaşılır olmak. Bunun için önce anlamı değiştiren seslere odaklan, örneğin ship ile sheep arasındaki fark. Aksanının tamamen kaybolması gerekmiyor.
Türkçe konuşanların zorlandığı 9 ses
Aşağıdaki seslerin çoğu Türkçede yok ya da Türkçede anlam değiştirmiyor. Bu yüzden kulağın onları başlangıçta ayırt etmekte zorlanabilir. Önce duymayı, sonra söylemeyi çalış.
| Ses | Örnek sözcükler | Sık yapılan hata | Nasıl çalışırsın |
|---|---|---|---|
| th (sert), /θ/ | think, three, thank | t ya da s ile söylemek: "tink", "sink" | Dil ucu dişlerin arasında, hava geçer |
| th (yumuşak), /ð/ | this, they, mother | d ya da z ile söylemek: "dis", "zis" | Aynı ağız, ama ses telleri titrer |
| w, /w/ | west, wine, work | v ile söylemek: "vest", "vine" | Dudaklar yuvarlak, alt dudak dişlere değmez |
| uzun ve kısa i, /iː/ ve /ɪ/ | sheep / ship, leave / live | İkisini aynı söylemek | Uzun olanı gerçekten uzat. Kısa olanı Türkçe i'den biraz daha açık ve gevşek söyle. |
| a ile e arası, /æ/ | bad / bed, man / men | İkisini de "e" ile söylemek | Ağzı e'den daha geniş aç |
| zayıf ünlü, /ə/ | about, banana, teacher | Her ünlüyü yazıldığı gibi tam söylemek | Vurgusuz heceyi kısa ve gevşek söyle |
| sondaki b, d, g | bag / back, card / cart | Sondaki sesi p, t, k yapmak | Son sesi yumuşak bırak, önündeki ünlüyü biraz uzat |
| baştaki iki ünsüz | school, train, sport | Araya ünlü eklemek: "ıskul", "tiren" | İki ünsüzü arada ses olmadan birleştir |
| ng, /ŋ/ | sing, thing, long | Sona g eklemek: "sing-g" | Sesi burundan bitir, g'yi söyleme |
Seslerin yanındaki işaretler, sözlüklerin kullandığı fonetik alfabeden. Bir sözcüğün okunuşundan emin değilsen sözlüğün sesli okunuşunu dinle.
Neden bu sesler?
Türkçede th sesleri yok. w de Türkçe alfabede ayrı bir harf ve ses değil. Türkçede ünlünün uzun ya da kısa söylenmesi, birkaç alıntı sözcük dışında anlamı değiştirmez. Türkçede sözcük sonunda b, d, g yerine çoğu zaman p, t, k duyulur: kitabı ama kitap. Türkçenin kendi sözcükleri de iki ünsüzle başlamaz. İngilizcede bu sınırlar yok. Türkçedeki alışkanlıklar İngilizceye taşınınca tablodaki hatalar çıkabilir.
Bir de yazım var. İngilizcede bazı harfler hiç okunmaz: know, write, listen, Wednesday. Yeni bir sözcük öğrendiğinde yazılışıyla birlikte okunuşunu da dinle.
th sesi nasıl çıkarılır?
th Türkçede olmadığı için ayrıca çalışman gerekir. Ayna karşısında şu adımları dene.
- Dilini dişlerinin arasına koy. Dil ucu üst ve alt ön dişlerin arasında, hafifçe dışarıda dursun.
- Havayı dilin üstünden üfle. Ses çıkarmadan yalnız hava geçir. Bu, think sözcüğünün başındaki sert th.
- Şimdi sesini ekle. Aynı pozisyonda boğazından ses ver. Elini boğazına koyarsan titreşimi hissedersin. Bu, this sözcüğünün başındaki yumuşak th.
- Çiftlerle çalış. tree / three, sink / think, day / they. Her çifti beş kez yavaşça, sonra normal hızda söyle.
- Cümleye taşı. "I think there are three of them." Önce yavaş, sonra hızlı.
Vurgu ve -ed eki
Tek tek sesler kadar vurgu da anlaşılır olmanı etkiler. Türkçede vurgu çoğu sözcükte son hecededir. İngilizcede ise vurgunun yeri sözcükten sözcüğe değişir ve bazen anlamı da değiştirir.
- PHOtograph, phoTOgraphy, photoGRAPHic: aynı kökte vurgu yer değiştiriyor.
- REcord (isim, kayıt) ve reCORD (fiil, kaydetmek).
- PREsent (isim, hediye) ve preSENT (fiil, sunmak).
Geçmiş zamanın -ed eki de sık hata yapılan bir yer. Ek her zaman "ed" diye okunmaz. Üç okunuşu var:
| Okunuş | Ne zaman | Örnek |
|---|---|---|
| /t/ | Fiil p, k, s, ş, ç gibi sert bir sesle bitiyorsa | worked, stopped, watched |
| /d/ | Fiil yumuşak bir ünsüzle ya da ünlüyle bitiyorsa | played, called, lived |
| /ɪd/ | Fiil t ya da d sesiyle bitiyorsa | wanted, needed, decided |
Yalnız üçüncü satırda ek ayrı bir hece olur. Worked tek hecedir: "workt".
İngiliz ve Amerikan aksanı arasındaki farklar
İki aksan da doğru. Önemli olan birini seçip onunla tutarlı olmak. En belirgin farklar şunlar:
| Sözcük | İngiliz aksanı | Amerikan aksanı |
|---|---|---|
| car, water | Ünlüden sonraki r okunmaz | r okunur |
| water, city | t açıkça okunur | İki ünlü arasındaki t, hızlı bir d'ye benzer |
| bath, dance | Uzun "a" | a ile e arası ses, /æ/ |
| hot, stop | Kısa, yuvarlak "o" | Açık "a"ya yakın ses |
vodid'de 74 konuda 484 dinleme parçası var. Parçaları İngiliz ve Amerikan aksanıyla dinleyebilirsin. Aynı parçayı iki aksanla arka arkaya dinlersen tablodaki farkları kulağınla duyarsın.
Gölge tekrar: günde 10 dakika
Gölge tekrar, bir kaydı dinlerken konuşmacıyla neredeyse aynı anda, bir iki sözcük geriden tekrar etmek. İngilizcede buna shadowing deniyor.
Foote ve McDonough 2017'de bu yöntemi 16 öğrenciyle denedi. Öğrenciler 8 hafta boyunca kısa diyalogları gölge tekrarla çalıştı. Haftada en az 4 kez çalıştılar, her seferinde en az 10 dakika. Çalışırken kendilerini de kaydettiler. Sonunda 22 dinleyici öğrencilerin serbest konuşmalarını değerlendirdi. Öğrenciler anlaşılırlıkta ve akıcılıkta belirgin biçimde ilerledi. Aksanın belirginliği ise değişmedi. Bu da yukarıdaki hedefle örtüşüyor. Anlaşılır olmak için aksanını silmen gerekmiyor.
- Kısa bir kayıt seç. 30 saniye ile 1 dakika arası, metni de elinde olan bir kayıt. Seviyene uygun olsun. Çoğunu anladığın, arada bilmediğin birkaç sözcük olan bir metin seç.
- Önce yalnız dinle. Metne bakarak iki kez dinle. Bilmediğin sözcüklerin okunuşuna dikkat et.
- Metne bakarak gölgele. Kaydı oynat ve konuşmacıyla birlikte, bir iki sözcük geriden sesli tekrar et. Hızına, duraklarına ve vurgusuna uymaya çalış.
- Metne bakmadan gölgele. Aynı kaydı bu kez yalnız kulağınla takip et. Takıldığın yeri not al.
- Kendini kaydet ve karşılaştır. Son turu telefonla kaydet. Kaydı orijinal kayıtla arka arkaya dinle. Tablodaki seslerden birini kaçırdıysan o cümleyi tek başına üç kez söyle.
Aynı kaydı birkaç gün üst üste çalışabilirsin. Kayıt rahat gelmeye başlayınca yeni bir kayda geç.
Gölge tekrar için dinlerken metni kelime kelime takip edebilmek işini kolaylaştırır. vodid'in dinleme parçalarında metin, ses ilerledikçe kelime kelime takip edilir. Telaffuz çalışmasını günlük programına nasıl yerleştireceğini Evde İngilizce Çalışma Programı yazısında bulabilirsin.
Sık sorulanlar
İngilizce telaffuz nasıl düzeltilir?
Önce Türkçede olmayan sesleri öğren: th, w, uzun ve kısa i, /æ/ ve zayıf ünlü. Sonra her gün 10 dakika gölge tekrar yap ve kendini kaydet. Kaydını orijinal kayıtla karşılaştırınca hangi sesi kaçırdığını görürsün.
İngilizce telaffuz kuralları nelerdir?
İngilizce yazıldığı gibi okunmaz. Bazı harfler hiç okunmaz ve vurgunun yeri sözcükten sözcüğe değişir. Yine de birkaç düzenli kural var. Örneğin -ed eki fiilin son sesine göre /t/, /d/ ya da /ɪd/ okunur.
th sesi nasıl çıkarılır?
Dil ucunu üst ve alt ön dişlerin arasına koy ve havayı dilin üstünden üfle. Ses tellerin titremezse think'teki sert th, titrerse this'teki yumuşak th çıkar. Önce sink / think gibi çiftlerle çalış.
İngiliz aksanı mı Amerikan aksanı mı öğrenmeliyim?
İkisi de doğru ve anlaşılır. Daha çok hangisini duyuyorsan ya da hangisi hedefine uygunsa onu seç ve tutarlı ol. Önemli olan seslerin anlamı değiştirdiği yerlerde doğru olmak.
Kaynaklar
- Foote, J. ve McDonough, K. (2017). Using shadowing with mobile technology to improve L2 pronunciation. Journal of Second Language Pronunciation, 3(1), 34-56. doi.org/10.1075/jslp.3.1.02foo
- Munro, M. ve Derwing, T. (1995). Foreign accent, comprehensibility, and intelligibility in the speech of second language learners. Language Learning, 45(1), 73-97. doi.org/10.1111/j.1467-1770.1995.tb00963.x